تولید فیلم‌های ژانر بیوگرافی از همان اولین سال‌های اختراع فیلم و سینما از اهمیت بالایی برخوردار بود؛ شاید آدمیزاد بیشتر از آنچه فکر می‌کند، در طلب گرامیداشت افراد برجسته یا رنج‌دیده است. در فیلم‌های این ژانر حفاظت از نام افراد اصلی داستان، وقایع تاریخی، روزشمار حوادث و… از اولین اصول فیلم‌سازی به‌حساب می‌آید.

فیلم سینمایی شبی که ماه کامل شد، یکی از پرطرفدارترین آثار بیوگرافی در سال‌های اخیر سینمای ایران است. این فیلم به‌طور غیرمستقیم به گوشه‌ای از زندگی یکی از شخصیت‌های ضدمردمی در جنوب‌شرقی ایران اشاره دارد؛ فردی که برخلاف فرهنگ قبیله خود، بویی از انسانیت نبرده است. در این مطلب از کاغذرنگی سینمایی شبی که ماه کامل شد را زیر ذره‌بین می‌بریم و به نقد و بررسی آن می‌پردازیم.

فیلم شبی که ماه کامل شد چگونه فیلمی است؟

فیلم سینمایی شبی که ماه کامل شد، در جشنواره فیلم فجر 97 معرفی شد و خرداد 98 روی پرده نقره‌ای سینما به‌نمایش درآمد. در این اثر سینمایی به بخش‌هایی از زندگی عبدالحمید ریگی و روند تغییر عقایدش پرداخته می‌شود. ماجرای زندگی او به داستان عبدالمالک ریگی هم گره خورده است. عبدالمالک ریگی تروریستی وابسته به نیروهای القاعده بود که آشوب و اغتشاش زیادی در منطقه سیستان و بلوچستان به‌وجود آورد و بسیاری از هموطنان‌مان را به قتل رساند.

شبی که ماه کامل شد

نام‌گذاری این فیلم سینمایی ارتباطی تنگاتنگ با شخصیت عبدالحمید ریگی دارد. ماه کامل زمان ظهور یکی از هیولاهای داستان‌های قدیمی، یعنی همان گرگینه‌ها است. شبی که ماه کامل شد داستان تولد عبدالحمید در قالب این هیولای خون‌خوار را روایت می‌کند. مدت زمان این فیلم بیشتر از 140 دقیقه است؛ اما برخی سکانس‌ها به‌دلیل رعایت مناسبات انسانی، ملی و حرفه‌ای حذف شدند.

سکانس‌های شبی که ماه کامل شد در ایران و بنگلادش جلوی دوربین رفت؛ بااین‌حال شرایط سخت فیلم‌برداری هیچ‌یک از عوامل را از ادامه پروژه منصرف نکرد. شبی که ماه کامل شد پس از فیلم متری شش و نیم دومین اثر سینمایی غیرکمدی ایرانی به‌شمار می‌رود؛ فروش گیشه شبی که ماه کامل شد حدود 19 میلیارد (سال 98) برآورد شده است.

الناز شاکر دوست

خلاصه داستان فیلم شبی که ماه کامل شد

شبی که ماه کامل شد را می‌توان فیلمی عاشقانه، اکشن و بیوگرافی دانست. این فیلم داستان عشق فائزه منصوری دختری از تهران و عبدالحمید ریگی پسری از سیستان و بلوچستان است. عبدالحمید سعی می‌کند زندگی جدیدش را دور از تعصبات عبدالمالک و تفکراتش بسازد، اما درنهایت تسلیم عقاید افراطی او می‌شود. عبدالحمید و فائزه برای تجربه زندگی عاشقانه و دور از ناملایمات، مجبور به مهاجرت از ایران می‌شوند؛ اما درنهایت اوضاع مطابق میل آن‌ها پیش نمی‌رود.

الناز شاکردوست

در این سفر عبدالحمید نقاط تاریک شخصیتش را می‌بیند؛ اما با این سیاهی همراهی می‌کند تا به خیال خود به خدا نزدیک‌تر شود. در این ماجرا زندگی‌های بسیاری به ورطه نابودی کشیده می‌شود. رویای آدم‌ها رنگ می‌بازد و آرزوی بقا جای هر فکر خیالی را می‌گیرد.

عوامل و سازندگان شبی که ماه کامل شد به‌خوبی نشان داده‌اند قبیله ریگی در سیستان و بلوچستان مردمی مهربان و مهمان‌نواز هستند و عقاید عبدالمالک نماینده تفکر همه افراد این قوم نیست. ریگی‌ها اهمیتی به اختلافات عقیدتی میان شیعه و سنی نمی‌دهند و رعایت اصول انسانی را از اولین اصول زندگی‌شان می‌دانند.

در این فیلم پرافتخار ماجرای افرادی را می‌بینیم که چگونه میان عقل و احساس گیر می‌افتند و برای انتخاب گزینه درست دچار تردید می‌شوند.

فائزه منصوری همسر برادر ریگی

بررسی روایت اصلی این واقعه

پیش از مطالعه این قسمت حتما باید بدانید امکان لورفتن داستان فیلم وجود دارد. داستان شبی که ماه کامل شد با واقعیت ماجرا کمی متفاوت است. این تفاوت‌ها برای احترام به سلیقه مخاطب، نقطه نظرهای فنی در فیلمنامه و بحث گیشه فیلم ایجاد شده‌اند. نام اصلی شخصیت شهاب، سعید است که به‌خاطر دلایل مختلف آن را تغییر داده‌اند.

نکته بعدی به سن فائزه و عبدالحمید هنگام ازدواج اشاره دارد. فائزه و عبدالحمید در زمان پیوندشان به‌ ترتیب 14 و 22 ساله بودند؛ این موضوع به‌ خاطر عدم اشاره به کودک همسری دستخوش تغییر شده است. در فیلم می‌بینیم که دختران فائزه در پاکستان به دنیا می‌آیند؛ اما در واقعیت همه فرزندان او متولد تهران هستند. همچنین ماجرای سفر فائزه به زاهدان و دورهمی خانوادگی عبدالحمید کمی با آنچه در این فیلم سینمایی می‌بینیم، متفاوت است.

از رفتار خشونت‌آمیز مادر عبدالحمید با فائزه و فرزندانش اثری در فیلم نیست. درحالی‌که دختران فائزه منصوری تا مدت‌ها موردخشونت او قرار می‌گرفتند. طی داستان در اغلب موارد با رفتار عاشقانه و سرشار از محبت عبدالحمید نسبت به فائزه مواجه می‌شویم. در واقعیت عبدالحمید و عبدالمالک ریگی بارها فائزه را مورد ضرب‌وشتم قرار داده‌اند.

خاندان ریگی

دست‌اندرکاران فیلم

نرگس آبیار کارگردان و نویسنده این اثر هنری است. محمدحسین قاسمی، همسر نرگس آبیار، تهیه‌کنندگی شبی که ماه کامل شد را برعهده دارد. در این فیلم شاهد نقش‌آفرینی الناز شاکردوست در نقش فائزه، هوتن شکیبا در نقش عبدالحمید، آرمین رحیمیان در نقش عبدالمالک، پدرام شریفی در نقش شهاب برادر فائزه، فرشته صدرعرفایی در نقش غمناز مادر عبدالحمید، شبنم مقدمی در نقش عصمت و بانیمال شومون در نقش مامور امنیتی هستیم.

فیلم شبی که ماه کامل شد

نقاط قوت و نقاط ضعف فیلم از نگاه منتقدان

منتقدان آثار سینمایی، خلق سکانس‌های مربوط به عملیات‌های مختلف جنگی را موضوعی غیرحرفه‌ای تلقی می‌کنند. اغلب این سکانس‌ها تاثیری در پیش‎برد قصه ندارند. نقطه ضعف دیگر شبی که ماه کامل شد، منفعل بودن نقش فائزه است. فائزه نقشی اساسی در داستان فیلم دارد؛ بنابراین انتظار می‌رود تصمیماتی برای حفظ جان خود و فرزندانش بگیرد. فائزه در این فیلم حتی پس از پی‌بردن به هویت عبدالمالک و جنایات خانوادگی همسرش، نسبت به او وفادار می‌ماند و آن‌طور که باید، اعتراض نمی‌کند.

نکته بعدی عملکرد والدین فائزه و تصمیمات آن‌ها در سرنوشت دخترشان است. در فیلم شبی که ماه کامل شد، عصمت (مادر فائزه) و همسرش تلاشی کافی برای برگرداندن دخترشان نمی‌کنند. البته همه این مسائل به نوع نگارش فیلمنامه و سکانس‌های موجود در نسخه نهایی فیلم برمی‌گردد و نقدی بر خانواده منصوری و مادر این دو شهید نیست.

مادر فائزه منصوری

حواشی شبی که ماه کامل شد

حواشی این فیلم در زمان تولید و اکران سروصدای زیادی راه انداخت. برای مثال نرگس آبیار هیچ هماهنگی با خانواده فائزه درباره ساخت این اثر نداشت و رضایتی از آن‌ها نگرفته بود. همین موضوع باعث شد این خانواده از عوامل فیلم شکایت کنند؛ درنهایت با مصالحه بین این دو گروه ماجرا حل‌وفصل شد.

هوتن شکیبا هیچ اطلاعی از گاندوها در فیلم نداشت و برای اولین بار سر صحنه فیلم‌برداری متوجه شد باید به تمساح‌های پوزه کوتاه غذا دهد. در سکانس مربوط به گفت‌وگوی عبدالحمید و فائزه به‌خاطر باد شدید و گردوخاک ایجاد شده، عنبیه چشم هوتن شکیبا خراش برداشت و تا مدتی تحت درمان قرار گرفت.

فیلم شبی که ماه کامل شد

بخش‌هایی از فیلم حرکت پرسرعت ماشین‌ها را در فضایی بیابانی نشان می‌دهد. با توجه به گردوخاکی که به‌پا می‌شود، رانندگان هیچ دیدی از محیط روبه‌رو ندارند. در فیلم سکانسی را می‌بینیم که ماشین‌ها خطر برخورد با یک‌دیگر را پشت‌سر می‌گذارند. الناز شاکردوست فقط مدتی پس از بستری شدن در بیمارستان و دست‌وپنجه نرم‌کردن با مشکلات نخاعی نقش فائزه منصوری را ایفا کرد. این بازیگر در بعضی از سکانس‌ها مصرف داروهای مسکن را کنار گذاشت تا احساس درماندگی فائزه را بهتر منتقل کند.

مسعود فراستی در نقد این فیلم سینمایی به قوم ریگی توهین کرد و آن‌ها را تروریست خواند. بعد از این مصاحبه، همه عوامل فیلم گفته‌های فراستی را ناشی از جهل او نسبت به تاریخ و فرهنگ مردم بلوچ اعلام کردند. این صحبت‌ها احتمال جنگ داخلی و بدبینی اقوام نسبت به هم را بالا می‌برد؛ اما خوشبختانه مشکلی به‌وجود نیامد.

مادر ریگی

فیلم شبی که ماه کامل شد؛ چه موفقیت‌هایی به دست آورد؟

این فیلم برخلاف فیلم رحمان 1400 یک فیلم جدی است. فیلم شبی که ماه کامل شد در سی‌وهفتمین جشنواره فیلم فجر در شش عنوان شامل بهترین فیلم، کارگردانی، نقش اول زن، نقش مکمل زن، نقش اول مرد و چهره‌پردازی برنده سیمرغ بلورین شد. در بیست‌ویکمین مراسم جشن خانه سینما ضمن تقدیر از عوامل فیلم، جایزه تندیس شایستگی را به آن‌ها اهدا کردند. این جوایز برای بهترین نقش مکمل زن، طراحی لباس، چهره‌پردازی و موسیقی متن درنظر گرفته شد. عوامل فیلم در بیستمین جشن حافظ برای بهترین فیلمنامه، نقش اصلی مرد، نقش اصلی زن و تدوین جوایزی به‌دست آوردند.